X
تبلیغات
رایتل




http://s3.picofile.com/file/7883087632/b9f3cd0bfd63e4e5933ca2950ffbc2ea.jpg




هر جامعه ای از گذشته تا کنون سه صورت و بعد عمده و اساسی دارد. بعد اقتصادی ، بعد سیاسی و بعد فرهنگی. این سه بعد در مراحل و موقعیت های متعدد به صورت های متفاوت خود را نشان می دهد. در سطح خرد و متوسطه و کلان و در مرحله آغازین حیات اجتماعی – از غارنشینی تا بادیه نشینی – و روستا نشینی تا شهر نشینی و دوره معاصر ترکیب های متعددی از این سه بعد را در ساحت اجتماعی شاهد هستیم.

برای فهم جامعه ای چون ایران که دارای سابقه ای طولانی است و در مراحل متعدد حیات بشری نقش آفرینی کرده و مرکز شکل گیری تمدن های بزرگ و جریان های مهم فرهنگی و دینی و سیاسی بوده است نمی توان یک داوری ساده و سطحی در مورد مردم و فرهنگ و نظام سیاسی و مشکلات و راه هایی که در جریان مدرن شدن دچار شده است داشت. در فهم این جامعه چندین الزام اساسی وجود دارد. اولین الزام چیزی است که در پاراگراف اول یادداشت تحت عنوان – چند بعدی بودن حیات اجتماعی – از آن یاد شد. دومین الزام توجه به گذشته تاریخی و مرتبط دانستن وقایع و امور و سوالات و خواسته ها و انتظارات با تحولات تاریخی جامعه ایرانی است. سومین الزام نگاه مقایسه ای با محوریت حوزه سیاسی و اقتصادی و فرهنگی است. چهارمین الزام استخراج نقش و سهم نیروها و نهادهای اجتماعی قدیم و جدید در جریان تحولات اجتماعی جامعه ایرانی است.
در بحث و بررسی در مورد جامعه ایران سعی می شود تا ضمن ارجاع به تاریخ و تاکید بر ابعاد متعدد آن به تحول و تغییراتی که در هر یک از عناصر و نیروهای اجتماعی جامعه ایرانی طی زمان به وقوع پیوسته و سهم و نقش آنها برجریان تحولات اشاره شود. از این میان می توان به سهم دین و دینداران و سازمان و نیروهای دینی و سهم خانواده و مناسبات اجتماعی و نسل های متعدد در خانواده و نهادهای مرتبط و سازمان هایی که تشکیل شده اند و جایگاه دولت و تحولات درونی ان و نقشی که دولت بر کلیت نظام اجتماعی داشته است اشاره شود.
ادعای اشاره شده بسیار بلندپروازانه جلوه می کند. ولی با ارجاع به تاریخ و آشنایی و آشتی کردن با مسائل جاری و به وقوع پیوسته در بستر تاریخی شان از سختی کار کاسته خواهد شد. سختی کار به موقعی باز می گردد که مولف و محقق قرار است تا اطلاعات و شواهدی جدید برای اثبات یا رد ادعایش تولید کند. این نوع کار بیشتر به واسطه محققان اجتماعی صورت می گیرد که نسبت به جامعه و موضوع مورد مطالعه بیگانه بوده و برای فهم آن می بایستی به تولید داده های جدید بپردازند. با مراجعه به تاریخ آن طور که ما به آن نگاه می کنیم حوادث و وقایع اجتماعی صف آرایی شده و بر اساس نظام مفهومی سه بعدی – اقتصاد و سیاست و فرهنگ –تفسیرهای جدیدی از جامعه می توان ارائه داد. یکی از اصلی ترین سوالاتی که ما از گذشته به طرح آن اقدام کرده و سعی کرده ایم پاسخ هایی سریع و مخاطب راضی کن به آن بدهیم، قانون گریزی مردم ایران است.
گفته شده است که مردم ایران قانون گریز هستند و حکام ایرانی نیز ضد قانون و قانون شکن. در این صورت هم به لحاظ قانونگذار و مجری قانون و هم به دلیل قانون گریزی و فرهنگ ضد قانون در ایران امکان شکل گیری نظام قانونی وجود ندارد. همین جاست که باید کمی تامل کرد. از کجا معلوم که در ایران قانون گریزی وجود دارد و در صورت وجود میزان و درجه قانون گریزی ایرانیان بیشتر از دیگران است. این فرض چطور به یک اصل مسلم بدون خدشه تبدیل شده است و بر اساس آن عده ای به جمع آوری اطلاعات پرداخته اند. چون گفته شده است که جامعه ایرانی دارای دولت های استبدادی بوده است و شاهان نیز مستبد بوده اند . در این صورت مردم تا زمانی که حکام قدرت داشته اند، تن به قانون داده و در زمانی که متوجه ضعف دولت ها شده اند علیه آنها اقدام کرده اند. با جمع کردن این دو اصل و فرض یک نظریه بدست آمده است. این نظریه اجزایی خاص دارد. ۱ دولت های ایرانی استبدادی هستند. ۲ – مردم تابع قدرت ها هستند. در نتیجه تا زمانی که دولت های استبدادی قدرت اعمال قاعده های مورد نظرشان را داشته اند جامعه به حیات خود ادامه داده است و در زمانی که دولت ها دچار ضعف می شده اند و قدرت اعمال نظراتشان در قالب قواعد و دستورالعمل ها نداشته اند دچار فروپاشی شده اند و دولت و نظام سیاسی جدید بر سرکار آمده است.
آیا واقعا جامعه ایرانی چیزی نیست به جز دولت ایرانی؟ آیا واقعا مردم ایرانی مردمی تابع دولت ها و قدرت هستند؟ اگر این طور است چرا در این کشور دولت های بزرگ و قدرتمند طی زمان – بیش از سیصد سال – نتوانسته اند به یک نظام سیاسی پایدار دست بیابند؟ در حالی که در جهان اروپایی عصر میانه این اتفاق افتاده است و متاثر از نظام فئودالی جامعه به یک نظم کهن دست یافته و نهادهای اجتماعی اثرگذار به نقش مفید و موثرشان اقدام می کرده و بعد از مشکلات بنیادی درون نظامی تحولات بزرگی به وقوع پیوسته و کلیت نظام فئودالی به کلیت جدید برای جامعه تحت عنوان نظام سرمایه داری یا صنعتی تبدیل شده است. این اتفاق چرا در ایران نیفتاده است؟چرا بعد از دولت صفویه جامعه ایرانی دچار یک تحول اساسی و ماندگار نشد و گوی سبقت برای کسب صنعتی شدن برای ایران حاصل نشد و قرعه به نام انگلستان و فرانسه و آلمان افتاد در حالی که می توانست این قرعه به نام ایران ثبت شود.




  




آنچه که قصد بیان و برجسته ساختن آن را در این یادداشت و نوشته های بعدی دارم اجتناب کردن از ساده انگاری و ارائه تصویری احمقانه از مردم و دولت ها و فرهنگ در ایران است.قصد این یادداشت ها اجتناب از تفکراتی است که بر مبنای تصور می شود مردم ایران در دوره زور تابع هستند و در زمان بی ثباتی عصیانگر. مردان سیاسی ایرانی در دوره بی قدرتی منتقد قدرت و استبدادند و در زمان کسب قدرت محل و عامل اعمال استبداد. در این یادداشت و نوشته های بعدی، مسئله اجتناب از تفکری است که می گوید روشنفکران و متفکران ایرانی به جز تبعیت دولت ها و قدرت ها کاری ندارند و نمی توانند بکنند و به همین دلیل هم هست که اثری از تفکر انتقادی وجود ندارد و هزاران ادعا و داوری سطحی و ناروای دیگر در مورد این کشور.

در بررسی ابعاد گوناگون جامعه ایرانی با مقصر و جانی به نام انسان ایرانی – روبه رو می شویم. هرکس که قصد متهم کردن کشور و جامعه و فرهنگ ایرانی را دارد به سرعت و بدون تامل به سراغ انسان ایرانی می رود و او را در گوشه ای از تاریخ و جغرافیای ایران یافته و گوش او را به عنوان متهم می فشارد. با او به گونه ای عمل می کند که حتی همه مشکلات جامعه بشری از آغاز تاکنون زیر سر او بوده است. مگر الان در دنیا وقتی یک نفر یاغی یا شورشی یافت می شود اول نمی گویند که احتمالا ایرانی است. ولی بعدها معلوم می شود که از افراد ملل صنعتی و توسعه یافته بوده است و اصلا ارتباطی با جهان ایرانی ندارد. این نوع داوری از پیش معلوم بوده و نیازی به داوری و قاضی و قضاوت و دادخواهی نیست و نبوده است. اگر هم در نهایت معلوم شد که ایرانی در جریانات و حوادث جهانی نبوده است کسی به عذرخواهی نمی پردازد. می دانید چرا؟ چون گفته می شود که خود ایرانیان خودشان را در حوادث جهانی مقصر و مجرم می شناسند.
لازم است کمی با دقت در تاریخ ایران جست وجو کنیم و به این سوال پاسخ دهیم که تحت چه شرایطی اتهام به انسان ایرانی شکل گرفت؟ چه کسانی این اتهام را طرح کرده اند؟ چه کسانی اتهام وارد شده را به کلیشه ای ماندگار تبدیل کردند و بر اساس آن به قدرت رسیدند یا قدرت بدست آورده را به دیگری واگذار کردند؟ چرا در شرایط جدید کسی و جریانی به فکر رفع سوءتفاهم های صورت گرفته در مورد انسان ایرانی برنیامده است؟
زمانی که ایرانیان قصد داشتند به عنوان تمدن در جهان باقی بمانند؛ تمدن های رقیب در این زمینه به جای تعامل با تمدن ایرانی به دشمنی و کینه ورزی اقدام کردند. تزاحم تمدنی با تمدن ایرانی موجب شده است تا سیمای اصلی تمدن ایرانی آسیب پذیر شود. در این صورت مدعیان تمدن در دوره های گذشته و در دوره جدید مدعیان تمدن جدید اروپایی و آمریکایی نقش عمده ای از ایجاد توهم و سوءظن نسبت به تمدن ایرانی مقصرند. اصلی ترین اتهام زنندگان به انسان ایرانی، ایران شناسان و شرق شناسان هستند. ایران شناسان سنتی در این زمینه نقش بسیار داشته و دارند. آنها به جای ثبت تحول فرهنگی ایران به دلیل اسلام آوردن و تغییر دولت ها و نقش آفرینی مهم سیاسی و استراتژیک در جهان اسلامی به داوری منفی اقدام کرده و سخن از چندگانگی فرهنگی و چند شخصیتی انسان ایرانی سخن گفته اند. اصلی ترین افراد و گروه های ماندگارکننده این اتهام به انسان ایرانی سیاستمداران و روشنفکران غیرایرانی ضد ایران هستند. من همیشه کار ناشایستی را که افرادی چون مونتسکیو و بسیاری از سیاحان و مستشرقان در دوره های صفویه و بعد از آن در طرح تصویری نادرست در مورد ایران و انسان ایرانی کرده اند؛ نقد کرده ام. مونتسکیوی فرانسوی که قصد نظام سیاسی فرانسه را دارد از زبان انسان و جامعه ایرانی استفاده کرده و ضمن نقد کشور و فرهنگ خودش به نقد بنیادی و غیرواقعی فرهنگ و دین و نظام سیاسی ایرانی می پردازد. استبداد و ظلم در ایران پایان قرن هفدهم و آغاز قرن هجدهم از نظر او کمتر از استبداد جامعه فرانسوی نیست. این نوع جسارتی که او به ایران و فرهنگ ایرانی کرده است به عنوان سوغات و دانش و معرفت به ایران و جهان وارد شده و هر روز منشا داوری های متعدد قرار می گیرد. مونتسکیوهای بعد از مونتسکیو مطالب او را به عنوان وحی منزل قلمداد کرده و قضاوت پشت قضاوت در مورد انسان ایرانی صورت می گیرد. انسان ایرانی هم بیگانه شده تولید می شود و خود انسان ایرانی خواننده اصلی متن مونتسکیو قرار گرفته و از نبوغ و خلاقیت او دست به دهان می ماند. عجب کشفی کرده است مونتسکیو. من نمی دانستم این قدر پست و ضد آزادی و انسانیت هستم. اصلا مگر من انسانم؟!!
جالب است که در عصر مدرن که اساس بر روشنگری است به جای تهیه متونی بنیادی در بازشناسی انسان و فرهنگ و دین و فلسفه و اندیشه و نظام سیاسی ایرانی به ترجمه ناقص متونی اقدام می شود که به جز دشمنی و ناسزاگویی به انسان و فرهنگ و دین ایرانی چیزی در آنها نیست. همه تلاش مترجمان ایرانی ترجمه کتاب روح القوانین مونسکیو و بسیاری از سفرنامه های سفارشی در مورد ایران است. اما کمتر شده است تا مترجمی یکی از کتب اصلی فلسفه و نقد اجتماعی غربی را به فارسی برگردانده باشد یا اینکه سخن از وضعیت انسان ایرانی و زندگی مردم ایران طی حوادث کرده باشد. این نوع کار منورالفکرهای ایرانی به جز بیان نوعی بیچارگی فرهنگی چیزی دیگر می تواند باشد. آیا روشنفکران دیگر کشورها هم در این نوع موقعیت ها این نوع کارها را کرده اند؟ بسیاری از این نوع روشنگران دولت ها و قدرتمندان ایرانی را به تنگ نظری متهم می کنند در حالی که حاضر نیستند سنت های جاری جامعه ایرانی را به رسمیت بشناسند و حاضر نمی شوند تا نحوه زندگی مردم ایرانی را که خودشان قبل از به خارج رفتن بخشی از آن بوده اند با نگاهی انتقادی و اصلاح طلبانه معرفی کنند.
این کاری است که بسیاری از ما ایرانیان نسبت به خود و فرهنگ و دین و اخلاق و اقتصاد و سیاست خودمان کرده ایم. بد نیست به یکی از کارهای احمقانه در ایران که ریشه در بدبینی نسبت به فرهنگ و اقتصاد ایرانی دارد نگاه بشود. در بعضی از خانه های ثروتمندان ایرانی برای نشان دادن توجه به فرهنگ و اقتصاد غربی سعی شده است تا فرش های ماشینی از کشورهای ترکیه و چین در اتاق های میهمانی و پذیرایی استفاده شود. در حالی که فرش ایرانی یکی از کالاهای آنتیک جهانی است. اجتناب کردن از پهن کردن فرش ایرانی در اتاق پذیرایی جایی که همه چیز برای نمایش است به معنی ضدیت با فرهنگ و اقتصاد ایرانی نیست؟ اگر ما ایرانیان نسبت به کالاهای مادی و فرهنگی ایرانی این گونه عمل می کنیم چه توقعی از دیگران در به رسمیت شناختن انسان ایرانی و فرهنگ و اقتصاد ایرانی داریم؟ در تحلیل اینکه انسان ایرانی چرا این کار را نکرده است می بایست ریشه کار را در بیگانگی انسان ایرانی دانست. اقدام می بایست از طرف کسانی انجام شود که قدرت تشخیص نسبت به شرایط جهانی را دارند و دغدغه اصلیشان اصلاح است. باید باور به وضعیت بهتر داشت. اگر ملتی از طریق سیاستمداران و روشنفکران و گروه های پیشرو باور به ترقی و پیشرفت و دستیابی به موقعیت بهتری نداشته باشد کاری از پیش نخواهد برد. پس دستیابی به وضعیت بهتر تنها از طریق تلاش جمعی و طرح داعیه موثر بودن انسان و فرهنگ ایرانی ممکن است.

برچسب‌ها: ایرانیان، جدید، جالب، 2013، 1392